De Nederlandse gulden, de euro en de Zwitserse frank

Of op een andere manier – waarom zijn Zwitserse wijnen voor ‘ons’ zo duur?

Vroeger was de Nederlandse gulden ruwweg gelijk in waarde aan de Zwitserse frank, tegenwoordig is de euro dat ook ongeveer.

Maar dat dit zo is, terwijl de economische omstandigheden sterk zijn veranderd, roept vragen op over het verschil in monetair beleid tussen Zwitserland en de EU (eurozone). Wat heeft de Nederlandse burger verloren en de Zwitserse burger niet?

Inleiding

In het jaar 2002 ruilden Nederlanders hun gulden in voor de euro. De belofte: meer stabiliteit, minder transactiekosten, grotere economische kracht. Tegelijkertijd koos Zwitserland, dat economisch en cultureel in veel opzichten op Nederland lijkt, ervoor om vast te houden aan zijn eigen munt: de Zwitserse frank. Twee decennia later is het tijd om de balans op te maken. Wat heeft Nederland gekregen met de euro – en wat is het kwijtgeraakt ten opzichte van landen als Zwitserland?

Dit artikel onderzoekt de euro aan de hand van zes kernthema’s: monetaire controle, koopkracht, woningmarkt, ondernemerschap, overheidsfinanciën en democratische legitimiteit. Daarbij staat de vergelijking met Zwitserland centraal als toetssteen: een land dat nooit toetrad tot de EU, zijn monetaire autonomie behield, en op veel vlakken opmerkelijk beter scoort.

Zwitserland voert een monetair en fiscaal beleid dat rust op stabiliteit, vertrouwen en onafhankelijkheid, en dat loont. De euro daarentegen is het product van politieke integratie, waarbij compromissen nodig zijn tussen economieën die fundamenteel verschillen. Zwitserland is wendbaarder en robuuster, maar de EU biedt schaalvoordelen (voor wie?) en stabiliteit (?) binnen de interne markt – zolang die compromisstructuur houdbaar blijft.

Monetaire autonomie: Zwitserse discipline versus Europees compromis

Zwitserland beschikt nog altijd over een onafhankelijke centrale bank (de SNB) die uitsluitend beleid voert voor de Zwitserse economie. Nederland daarentegen volgt het beleid van de Europese Centrale Bank, die compromissen sluit tussen zeventien verschillende eurolanden – waaronder financieel zwakkere staten als Italië, Griekenland en Spanje.

Toen de ECB jarenlang vasthield aan negatieve rente en massale geldcreatie, koos Zwitserland voor behoedzaamheid. Het gevolg: een frank die haar waarde beter wist te behouden, met een stabieler monetair klimaat. Nederland verloor door deelname aan de euro zijn vermogen om het beleid af te stemmen op de eigen conjunctuur. Het moest zich voegen naar beleid dat niet voor Nederland was ontworpen.

Zwitsers monetair beleid is voorzichtig, conservatief en onafhankelijk

De Zwitserse centrale bank (SNB):

• Streeft naar prijsstabiliteit, met inflatie onder de 2%;
• Is extreem voorzichtig met geldcreatie;
• Handhaaft al decennia een sterk vertrouwen in de frank als veilige havenvaluta.

Spaarders en inflatie: Zwitserse bescherming versus Europese erosie

Zwitserse spaarders hebben relatief goed stand gehouden tijdens de inflatiecrisis van 2021 tot 2023. Terwijl in de eurozone de inflatie opliep tot meer dan 10 procent, bleef deze in Zwitserland rond de 2 à 3 procent. De SNB verhoogde de rente eerder en steviger dan de ECB, en de frank bleef krachtig.

Nederlandse spaarders daarentegen zagen hun vermogen verdampen. De ECB hield de rente historisch laag, zelfs toen inflatie al snel opliep. Wie zijn geld op een spaarrekening hield, betaalde daar feitelijk op in. In een land dat van oudsher bekendstaat om spaarzaamheid, is dat een stille tragedie.

De ECB (Europese Centrale Bank):

• Moet monetair beleid maken voor landen met uiteenlopende economieën (Duitsland ≠ Griekenland);
• Heeft daarom vaak een meer soepel beleid, met lage rentes en kwantitatieve versoepeling (QE);
• De euro wordt soms verzwakt door onzekerheid binnen de EU (schulden, politieke spanningen).

De woningmarkt: twee realiteiten

In zowel Zwitserland als Nederland zijn huizen duur, maar de dynamiek verschilt fundamenteel. In Zwitserland worden hypotheken met strengere regels verstrekt. De rente werd daar wél verhoogd toen de markt begon te oververhitten. De SNB gebruikte haar beleidsruimte om te remmen. In Nederland daarentegen bleven de rentes jarenlang kunstmatig laag onder invloed van het ECB-beleid, waardoor huizenprijzen explodeerden zonder correctie.

Waar Zwitserland met zijn autonome munt gerichter kon ingrijpen, zat Nederland gevangen in een renteparadigma dat voornamelijk gericht was op zuidelijke lidstaten. De prijs: een onbetaalbare woningmarkt en een generatie starters die buiten spel staat.

Ondernemerschap: lokale focus versus Europese frictie

Zwitserland mag dan buiten de EU vallen, maar het onderhoudt wel diverse bilaterale handelsverdragen met EU-landen. Zwitserse ondernemers moeten soms meer formaliteiten doorlopen bij export, maar genieten in ruil daarvoor volledige zeggenschap over binnenlandse regels, belastingen en accijnzen.

Nederlandse ondernemers daarentegen profiteren theoretisch van de interne markt, maar stuiten in de praktijk nog steeds op veel papierwerk — zeker bij accijnsgoederen zoals wijn of tabak. Anders dan vaak wordt beweerd, heeft de euro die administratieve drempels niet weggenomen. Voor kleine ondernemers is het speelveld allerminst gelijk; grote bedrijven hebben een voordeel dat niets met de munt, maar alles met schaal en lobby te maken heeft.

Overheidsbijdragen: betaler versus beslisser

Zwitserland draagt vanzelfsprekend niet bij aan EU-herverdelingsmechanismen. Het bepaalt zelf waaraan het zijn geld uitgeeft. Nederland daarentegen is structureel een van de grootste netto betalers aan de EU. Jaarlijks vloeien er miljarden naar Europese begrotingen en fondsen, vaak zonder directe zeggenschap over de besteding.

Tijdens crises zoals de eurocrisis of de coronapandemie, werd Nederland aangesproken om garant te staan voor gezamenlijke schulden. Zwitserland kende dergelijke verplichtingen niet. Het verschil is duidelijk: Zwitserland bepaalt zélf hoe het zijn financiële buffers inzet, Nederland daarentegen is gebonden aan solidariteit die zelden wederkerig is.

Nadelen van EU (en de eurozone):

Probleem	Uitleg
1. Verschil in economische kracht	Duitsland, Nederland versus Zuid-Europa leidt tot spanningen over rente, begrotingsdiscipline.
2. Geen eigen munt per land	Landen kunnen niet devalueren om concurrentiepositie te verbeteren.
3. Trage besluitvorming	De ECB moet rekening houden met 20 landen – moeilijk om snel en daadkrachtig op te treden.
4. Politieke instabiliteit werkt door	Onrust in Italië of Frankrijk kan de euro onder druk zetten.
5. Schuldendruk en bail-outs	Landen als Griekenland zijn herhaaldelijk ‘gered’, wat wantrouwen opwekt bij noordelijke landen.
6. EU-regelgeving is complex	Economisch beleid is onderhevig aan talloze Europese regels en commissies.

Democratie en invloed: zeggenschap versus zijdelingse inspraak

De Zwitserse democratie staat bekend om haar directe vormen van burgerinvloed: referenda, decentrale besluitvorming en transparante verantwoording. Ook monetair beleid wordt onder de loep genomen via publiek debat en parlementaire controle.

In Nederland daarentegen zijn veel van de belangrijkste beslissingen over geld, schulden en rente gedelegeerd aan de ECB en Europese instellingen. Deze instellingen zijn technisch en politiek onafhankelijk, maar ook grotendeels ongrijpbaar voor de Nederlandse kiezer. De keuze voor de euro betekende dus ook het opgeven van directe democratische invloed op het hart van onze economie: de munt en het rentebeleid.

Conclusie: de euro als structureel nadeel ten opzichte van Zwitserland

Wanneer Nederland wordt vergeleken met Zwitserland, wordt duidelijk wat het heeft ingeleverd. Beide landen zijn klein, hoogontwikkeld, handelsgericht en goed georganiseerd. Maar waar Zwitserland koos voor monetaire autonomie, discipline en nationale zeggenschap, leverde Nederland deze troeven in voor een gezamenlijke munt die in de praktijk vooral compromissen en kosten met zich meebracht.

Zwitserland had inflatie beter onder controle, beschermde zijn spaarders effectiever, kon zijn woningmarkt beter sturen en bepaalde zelf waar zijn geld naartoe ging. Nederland verloor zijn greep op deze zaken, vaak uit naam van Europese eenheid — een ideaal dat voor burgers tastbaar weinig opleverde, maar concreet veel kostte.

Wie met een eerlijke blik kijkt naar de afgelopen twintig jaar, moet concluderen dat de euro voor de Nederlandse burger geen succesverhaal is. Zeker niet in vergelijking met Zwitserland, waar het behoud van een eigen munt gepaard ging met meer stabiliteit, autonomie en voorspelbaarheid. Misschien is het tijd om te heroverwegen wat we werkelijk gewonnen hebben — en wat we structureel zijn kwijtgeraakt.

Nog even over het steeds terugkerende thema handelsgemak

Een correctie op het zogenoemde “handelsgemak” is op zijn plaats, want de euro en de Europese Unie brengen ook nadelen met zich mee voor de Nederlandse burger.

Een belangrijk verlies is dat van monetaire soevereiniteit. Nederland kan de rente niet meer zelfstandig bepalen of de euro devalueren bij economische tegenwind. Daardoor zijn we afhankelijk van het beleid van de Europese Centrale Bank, dat vaak te ruim is voor de relatief sterke Nederlandse economie. De spaarrente is jarenlang bijna nul of zelfs negatief geweest, wat vooral ouderen met spaargeld heeft geraakt.

Daarnaast speelt het transferrisico binnen de eurozone een steeds grotere rol. Nederland draagt structureel meer bij aan de EU-begroting dan het terugkrijgt. Ook wordt meegefinancierd aan steunfondsen voor economisch zwakkere landen, zoals Griekenland en Italië, en aan herstelfondsen tijdens crises. Dat gebeurt vaak zonder directe invloed op de besteding ervan. Het gevolg is dat geld van Nederlandse belastingbetalers naar andere landen vloeit, zonder dat daar iets concreets tegenover staat.

Ook de inflatie-import vormt een probleem. Door het langdurig soepele beleid van de ECB – met negatieve rente en massale geldcreatie – is de euro structureel zwakker geworden dan hij zonder de zwakkere lidstaten zou zijn. Dat heeft geleid tot duurdere import van grondstoffen en energie. Landen als Zwitserland en Noorwegen, die hun eigen munt behouden hebben, ondervonden veel minder last van de recente inflatiepiek.

Voor kleine ondernemers blijkt het vrij verkeer van goederen in de praktijk minder soepel dan het lijkt. Er blijft papierwerk bestaan, zoals bij accijnzen, btw-verlegging en invoermeldingen. Voor de import van alcohol zijn vergunningen nodig, zelfs binnen de EU. De ruimte om flexibel te handelen is beperkter dan die zou zijn met een eigen munt en beleidsruimte. Grote bedrijven als Heineken of Shell hebben dit geautomatiseerd, maar kleinere ondernemers ondervinden er veel hinder van.

De langdurige lage rente en de opgelopen inflatie hebben geleid tot een verlies aan koopkracht, met name voor de middenklasse en spaarders. Pensioengroei is achtergebleven en woningen zijn onbetaalbaar geworden, deels door goedkope hypotheken die de prijzen opdreven. Spaargeld heeft aan waarde verloren ten opzichte van vastgoed of aandelen. De middenklasse – traditioneel de ruggengraat van Nederland – draagt de lasten van een eurobeleid dat vooral gericht lijkt op zuidelijke crisislanden.

Tot slot is er sprake van een democratisch tekort. De Nederlandse burger heeft weinig te zeggen over het EU-beleid. De ECB is geen gekozen orgaan, maar bepaalt wel hoeveel rente je krijgt op je spaargeld en hoe hard de inflatie stijgt. Nederlandse bezwaren worden in de EU vaak weggestemd, ondanks onze forse financiële bijdrage. Veel regelgeving komt uit Brussel en wordt in Nederland uitgevoerd zonder inhoudelijke stemming in de Tweede Kamer.

Samenvattend: voor de Nederlandse burger

Gevolg	Uitleg
Lage spaarrente	ECB-beleid is niet afgestemd op Nederlandse economie.
Meer geld naar EU	Steun- en herstelfondsen kosten miljarden.
Dure huizenmarkt	Rente kunstmatig laag, huizenprijzen explodeerden.
Hogere inflatie	Eurobeleid hield inflatie lang niet onder controle.
Handel ≠ frictieloos	Administratie voor MKB is nog steeds complex, vooral voor accijnsproducten.
Minder invloed	Nederlandse stem in Brussel is relatief klein, zeker vergeleken met de kosten.

Feitelijke balans van kosten en baten voor Nederland binnen de eurozone (euro)

Nadelen (objectief vaststelbaar)

1. Lage of negatieve spaarrente
   Door het monetaire beleid van de ECB sinds 2015 (quantitative easing, renteverlagingen) verdampte spaarrendement.
2. Hoge inflatie zonder rentecompensatie
   De ECB liep achter de feiten aan tijdens de inflatiepiek van 2021–2023. In landen met eigen munt (Zwitserland, Noorwegen) bleef inflatie duidelijk lager.
3. Bubbelvorming op woningmarkt
   Hypotheekrente kunstmatig laag → huizenprijzen enorm gestegen → starters bijna kansloos.
4. Structurele EU-bijdragen
   Nederland is netto betaler: miljarden per jaar gaan naar andere landen via EU-begroting en noodfondsen.
5. Geen eigen monetair stuurwiel
   Nederland kan niet de euro verzwakken om export te stimuleren of rentes verhogen om oververhitting te remmen.
6. Papierwerk voor ondernemers blijft bestaan
   Vrij verkeer van goederen geldt niet voor accijnzen, btw-regelingen en vergunningplichtige producten (zoals wijn, tabak, medicijnen, etc.).
7. Beperkte democratische invloed op eurobeleid
   De ECB is onafhankelijk. Nederlandse kiezers hebben geen directe invloed op besluiten over geldhoeveelheid, rente, of opkoopprogramma’s.

Voordelen (theoretisch of macro-economisch)

Voordeel	Kanttekening
Geen wisselkoerskosten binnen eurozone	Voor toeristen of multinationals relevant; voor mkb/middenstander verwaarloosbaar.
Makkelijker handel in euro’s	Maar papierwerk en regelgeving zijn voor kleine bedrijven nog steeds lastig.
EU-lidmaatschap geeft politieke stabiliteit	Dat hangt niet per se samen met de euro. Zweden en Denemarken zijn stabiele EU-landen zonder euro.
Grotere munt betekent geopolitieke invloed	Maar burgers merken daar persoonlijk weinig van.

Conclusie: voor de Nederlandse burger zijn de voordelen van de euro grotendeels abstract of theoretisch, en de nadelen concreet en voelbaar.

• Als je spaart: je verloor koopkracht.
• Als je een huis zoekt: je betaalt de hoofdprijs.
• Als je onderneemt: je hebt nog steeds rompslomp.
• Als je stemt: je invloed op monetair beleid is nul.

Nog eentje dan – NGO’s en de EU miljarden

De Europese Unie besteedt miljarden euro’s

De Europese Unie besteedt miljarden euro’s aan het promoten van haar eigen idealen en beleid. Dit gebeurt niet alleen via officiële communicatiecampagnes, maar ook via het financieren van ngo’s en media, die vervolgens als ‘onafhankelijke’ stemmen de Brusselse agenda verkondigen. Volgens journalist en schrijver Thomas Fazi is dit een gevaarlijke ontwikkeling.