Vino Amore

Dordrecht historische wijnstad dankzij het stapelrecht!

Dordrecht, historische wijnstad dankzij het stapelrecht!

Een artikel over het verleden van Dordrecht als historische wijnstad!

Dordrecht historische wijnstad dankzij het stapelrecht!

Dordrecht historische wijnstad – Het stapelrecht is een recht dat veel handelssteden – stapelplaatsen – verkregen, of zich zelf toe-eigenden, met name in de Middeleeuwen. Het recht hield in dat goederen die langs een stad werden vervoerd, eerst in de stad moesten worden opgeslagen en daar te koop worden aangeboden. Van oorsprong hield het stapelrecht ook wel in dat er bij iedere transactie tussen buitenlandse handelaren, verplicht een lokale handelaar aanwezig moest zijn. Om deze reden konden steden die zich aan de kust bevonden of aan belangrijke rivieren lagen, zoals Antwerpen en Dordrecht, zich goed ontwikkelen tot een handelsstad in de 14e en 15e eeuw. Met name in de Gouden Eeuw kwamen deze steden tot bloei!

Perkament over Dordrecht als belangrijkste stad van Holland

Perkament over Dordrecht als belangrijkste stad van Holland

Dordrecht historische wijnstad – De Gouden Eeuw

De Gouden Eeuw is een periode in de Nederlandse geschiedenis die goeddeels samenvalt met de zeventiende eeuw. De noordelijke Nederlanden, die samen de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden vormden, maakten een bloeiperiode door op gebied van handel, wetenschap en kunsten. Ook wat betreft haar politieke en militaire macht (vooral ter zee) nam de Republiek in de wereld een vooraanstaande positie in. De bloeitijd van de noordelijke Nederlanden was een belangrijke nieuwe fase in de ontwikkeling van de westerse beschaving. Sommigen houden als beginpunt van de Gouden Eeuw 1602 aan, het jaar waarin de VOC opgericht werd; anderen kiezen voor het jaar 1609, het beginjaar van het Twaalfjarig Bestand. Het Twaalfjarig Bestand of Treves was een periode van twaalf jaar van wapenstilstand gedurende de Tachtigjarige Oorlog waarin niet of nauwelijks tussen de Republiek en Spanje werd gevochten. Het bestand duurde van 1609 tot 1621. Tot het einde van het bestand (1621) groeide de economie vrijwel ongehinderd. Tijdens de Dertigjarige Oorlog, die goeddeels samenviel met de tweede fase van de Tachtigjarige Oorlog, was in sommige sectoren sprake van stagnatie, in andere van groei. Na 1648 trok de economie weer aan; vooral voor de nijverheid waren dit zeer voorspoedige jaren. Na het rampjaar 1672, het begin van de Hollandse oorlog (1672–1679), begon een periode van relatieve economische neergang en was de Gouden Eeuw over haar hoogtepunt heen. Een periode van consolidatie volgde.

De handel in wijn, samen met hout en granen, was voor Dordrecht in de Gouden Eeuw een belangrijke bron van inkomsten. Graaf Jan de Eerste bepaalde in 1299 dat alle wijn die vanuit Duitsland via de Rijn naar Dordrecht kwam, eerst in deze stad moest worden uitgeladen. Daarna moest de wijn nog eens 8 dagen in Dordrecht ter verkoop worden opgeslagen. Pas daarna mocht de wijn weer ingescheept worden en naar de uiteindelijke plaats van bestemming vervoerd worden. De stadse allure van Dordrecht blijkt uit de vele stenen huizen, versterkte woontorens en twee grote kloostercomplexen, van augustijnen (nu het Hof) en franciscanen.

Graaf Jan I

Jan werd direct na zijn geboorte verloofd met Elisabeth, de dochter van Eduard I van Engeland aan wiens hof hij ook vanaf 1291 werd opgevoed. Na de dood van zijn vader, in 1296, waarin ook Eduard I een grote rol speelde, aarzelde de koning om hem terug te sturen naar Holland. Hij liet een aantal Engels-gezinde edelen naar Engeland komen, onder wie Jan III van Renesse en Wolfert I van Borselen. Op 7 januari 1297 huwde Jan Elisabeth van Rhuddlan, dochter van de Engelse koning, en mocht hij eind januari, evenwel zonder zijn vrouw, naar Holland terugkeren, onder de belofte dat hij zich hield aan de door de koning toegevoegde raadslieden. Bijna een jaar later, op 10 november 1297, kon hij zijn vrouw in Zeeland ophalen.

In eerste instantie stond de jonge graaf geheel onder invloed van Jan van Renesse. Op 30 april 1297 droeg Jan I, na een machtsstrijd tussen de twee raadsheren, echter het bestuur over aan Wolfert I van Borselen, tot aan zijn 15e verjaardag. Na een conflict met het stadsbestuur van Dordrecht werd Van Borselen op 1 augustus 1299 in Delft vermoord. Hierna benoemden de steden Jan van Avesnes, graaf van Henegouwen, als regent en op 27 oktober 1299 droeg Jan I de regering voor een periode van vijf jaar aan hem over. Twee weken later stierf Jan aan dysenterie, 15 jaar oud, en met hem stierf ook het Hollandse huis uit.

Omdat hij geen directe troonopvolgers had, ging het graafschap naar Jan van Avesnes, graaf van Henegouwen (als Jan II van Holland), zoon van zijn oudtante, Aleid van Holland. Dit was de grondslag voor een personele unie tussen het graafschap Holland en het graafschap Henegouwen, die tot na de Beierse tijd zou duren. Elisabeth keerde in de zomer van 1300 naar Engeland terug. Pas in 1309 werd een regeling getroffen voor de uitbetaling van haar weduwegoed.

Het stapelrecht werd in 1815 officieel wereldwijd afgeschaft tijdens het Congres van Wenen. Maar terug naar het stapelrecht! Veel wijn werd aan wal gebracht met hijskranen. De meeste daarvan stonden opgesteld aan de Voorstraathaven. In die tijd, tussen de 14e en 17e eeuw, was er nog geen sprake van op stoom werkende kranen, laat staan hydraulische exemplaren. Het werk werd gedaan door jonge, of soms zéér jonge sterke arbeiders van klein postuur, die in een tredmolen liepen. Ze werden ook wel kraankinderen genoemd.

Interieur met huzaar en dienstmeid

Dat openbare dronkenschap in de zeventiende en ook in de achttiende eeuw in Dordrecht geen uitzonderlijk verschijnsel was, mag wellicht blijken uit dit schilderij van Abraham van Strij. Toen deze achttiende-eeuwse Dordtse schilder dit werk vervaardigde was hij ongetwijfeld geïnspireerd door een kroegscène van de zeventiende-eeuwse schilder Pieter de Hooch. De Hooch en andere schilders uit de Gouden Eeuw waren voor Abraham en diens broer Jakob belangrijke voorbeelden. De broers bewonderden de oude meesters om hun geraffineerde weergave van het licht. In hun eigen werken trachtten ze hun voorgangers zelfs te overtreffen in helderheid! De huzaar heeft overduidelijk te diep in het wijnglas gekeken en wordt bestraffend toegesproken door de serveerster. Zoals bij zeventiende-eeuwse schilderijen vaak het geval is, heeft deze scène een dubbele bodem. De sabel tussen de benen van de huzaar kan onmogelijk als een onschuldig motief worden gezien. Ook van Strij’s tijdgenoten zullen hebben begrepen wat deze vrolijke drinker zich eigenlijk wenst.

Abraham van Strij - huzaar met dienstmeid

Abraham van Strij – huzaar met dienstmeid

Dordrecht historische wijnstad – Opkomst van de stad

Taalkundig is aannemelijk gemaakt dat alle topografische namen die op -drecht eindigen, hun naamgeving te danken hebben aan het door middel van een touw trekken van schepen door een moeilijk bevaarbaar stuk water. Zo is Dordrecht afgeleid van Thuredriht, het watertje waar schepen doorheen moesten worden getrokken omdat er niet gezeild kon worden of omdat de stroming te sterk was. De smalle verbinding tussen Dubbel en Waal (Merwede) waarvan we de loop nog kunnen reconstrueren heeft aan de stad haar naam gegeven! Dordrecht betekent dus gewoon ‘doortrek’ en het riviertje Thuredrecht (de naam Thure is onzin) was zo smal dat schepen er – zeker met tegenstroom – niet op eigen kracht dóór konden varen. Het trekken van schepen door mensen of paarden is overigens geen ongewoon verschijnsel. We kennen allemaal wel afbeeldingen van trekschuiten. Zolang er nog geen stroomkracht bestond, moesten ook heel wat schepen die stroomopwaarts de Merwede en Waal opgingen, getrokken worden door mensen- of paardenkracht.

Dordrecht historische wijnstad – Dordrecht verliest bevoorrechte positie

In de veertiende eeuw groeit de stad verder en heeft zij weinig concurrentie. In de vijftiende eeuw stagneert de groei en krijgt de stad steeds meer te maken met onvrede van Duitse en Gelderse steden vanwege de hoge onkosten en de drukkende verplichtingen van het stapelrecht.

We zien ook dat andere steden in Holland en Zeeland niet langer genoegen nemen met de bevoorrechte positie van Dordrecht. Daarbij komt dat het graafschap Holland en Zeeland deel gaat uitmaken van een groot rijk, eerst dat van de Bourgondische hertogen, later dat van de Habsburgers.

Bourgondische Hertogen

Met Bourgondische hertogen worden de hertogen van het hertogdom Bourgondië bedoeld, die heersten over het groeiende Bourgondisch rijk tussen 1363 en 1506. De Bourgondische hertogen bleven zich bemoeien met de politiek van het Franse moederland, maar streefden er tegelijk ook naar om de Nederlanden en Bourgondië via een politiek van verovering, gearrangeerde huwelijken en manipulatie tot één machtig rijk te verenigen. De bloei van een machtig ‘Middenrijk’ tussen Frankrijk en het Heilige Roomse Rijk was een van de gevolgen van de Honderdjarige Oorlog. Bourgondië profiteerde van de neergang van zijn buurlanden en zou een vooraanstaande rol spelen in de Europese politiek. Het ontbrak Bourgondië echter aan voldoende cohesie, zodat de bloei slechts van korte duur zou blijken.

Filips de Stoute

Filips de Stoute (Philippe le Hardi) was hertog van Bourgondië van 1363 tot 1404. Hij was de jongere zoon van koning Jan II van Frankrijk. Hij trad in 1369 in het huwelijk met Margareta van Male, het enig kind van Lodewijk van Male. De dood van zijn schoonvader in 1384 bezorgde hem een rijke erfenis: het Franse graafschap Vlaanderen en Artesië, en de dieper in Frankrijk gelegen graafschappen Franche-Comté, Nevers en Rethel. Het blok van de Nederlanden werd in 1384 dus enkel nog vertegenwoordigd door Vlaanderen en Artesië. Filips regeerde over een uitgestrekt gebied, dat twee afzonderlijke blokken vormde:

  • de landen van Derwaarts over: de Bourgondische bezittingen: Bourgondië, Franche-Comté en de Charolais;
  • de landen van Herwaarts over: de lage landen bij de zee: Vlaanderen, Artesië, Antwerpen en Mechelen.

Als echte Franse prins hechtte hij veel meer belang aan de Franse binnenlandse aangelegenheden dan aan die van de Nederlanden. Hij bleef trouw aan de koninklijke dynastie en de Franse belangen. Zijn oudste zoon en opvolger, Jan zonder Vrees, zou meer oog krijgen voor eigen belangen.

Jan zonder Vrees (Jean sans Peur)

Jan zonder Vrees (Jean sans Peur) was hertog van Bourgondië van 1404 tot 1419. Filips’ zoon, Jan zonder Vrees, mengde zich ongebreideld in de strijd tussen de Armagnacs en de Bourguignons, welke hem noodlottig werd. Gebruikmakend van de anarchie die ontstaan was door de krankzinnigheid van de koning, probeerde hij in Frankrijk de macht te grijpen. Hij kwam daarbij echter in botsing met een andere groep eerzuchtige edelen. Op 10 september 1419 werd hij door troepen van de dauphin Karel VII vermoord te Montereau.

Filips de Goede (Philippe le Bon)

Filips de Goede (Philippe le Bon) was hertog van Bourgondië van 1419 tot 1467. Door de gewelddadige dood van zijn vader, Jan zonder Vrees, voerde Filips de Goede voortaan een meer op de Nederlanden gerichte politiek, wat een volledige koerswijziging van de Bourgondische politiek betekende. Filips de Goede verenigde nog meer vorstendommen onder zijn gezag. Hij kocht Namen, kreeg tegen lijfrente Luxemburg, kreeg van Karel VII van Valois Picardië en Kamerijk, omdat hij zich terugtrok uit de Honderdjarige Oorlog. Verder erfde hij Brabant en Limburg en veroverde Henegouwen, Holland en Zeeland. De prinsbisdommen Utrecht en Luik kwamen onrechtstreeks onder zijn gezag, aangezien hij familieleden als prins-bisschop liet verkiezen.

Karel de Stoute (Charles le Téméraire)

Karel de Stoute (Charles le Téméraire) was hertog van Bourgondië van 1467 tot 1477. Karel de Stoute droomde van een bufferstaat tussen Frankrijk en Duitsland door de landen van Herwaarts met de landen van Derwaarts te verenigen. Hij streefde er tevens naar de koningstitel te bekomen van de Duitse keizer. Hij kocht gebieden in de Elzas en veroverde Lotharingen, maar werd door de Zwitsers verslagen, en sneuvelde zelf, bij de stad Nancy toen hij Zwitserland poogde in te palmen.

Maria van Bourgondië

Maria van Bourgondië was hertogin van Bourgondië van 1477 tot 1482. Na de dood van Karel de Stoute sloeg Lodewijk XI van Frankrijk bliksemsnel toe. De Fransen bezetten het kernland van Bourgondië, Franche-Comté en de Charolais, en rukten op in Picardië en Artesië. De koning probeerde tevens zijn zoon en dauphin Charles te laten huwen met Maria van Bourgondië, de dochter van Karel de Stoute. Deze 20-jarige was niet in staat het leger van de Franse koning het hoofd te bieden, aangezien het leger van haar vader vernietigd was, en er in de steden in de Nederlanden opstanden heersten. De redding kwam van keizer Frederik III. Diens zoon, Maximiliaan van Habsburg, huwde met Maria en de keizer zond een leger om Lodewijk XI te verdrijven. Ook de steden werden zich op dat moment bewust van het Franse gevaar en steunden de hertogin in haar strijd tegen Frankrijk. De Franse veroveringen bleven hierdoor beperkt tot Bourgondië en Picardië. Maria stierf plotseling in 1482 door een jachtongeval en liet twee kinderen achter, Filips de Schone en Margaretha van Oostenrijk.

Maximiliaan van Oostenrijk

Maximiliaan van Oostenrijk was hertog van Bourgondië van 1482 tot 1493. Na de dood van Maria van Bourgondië trad Maximiliaan van Oostenrijk op als regent (bestuurder). Als toekomstig keizer van het Heilige Roomse Rijk werd hij echter als een vreemde beschouwd, en zijn macht als regent (bestuurder) was beperkt. Toch onderwierp hij Gent en sloot hij vrede met Frankrijk. Door een huwelijkspolitiek kon hij de invloedssfeer van de Habsburgers aanzienlijk uitbreiden. Hij erfde van zijn vader Oostenrijk, Stiermarken, Kraïn, Tirol, Karinthië en Trente. Door zijn huwelijk met Maria van Bourgondië verwierf hij de Nederlanden, Franche-Comté en de Charolais. Door zijn tweede huwelijk, met Blanca Sforza kreeg hij nog het hertogdom Milaan.

Filips de Schone

Filips de Schone was hertog van Bourgondië van 1493 tot 1506. Aanvankelijk een zuiver Bourgondisch vorst, los van de belangenpolitiek van de Habsburgers. Hij handhaafde de vrede met Frankrijk, waarin hij verschilde met de politiek van zijn vader, Maximiliaan van Oostenrijk, en sloot een handelsverdrag met Engeland dat gunstig was voor de kooplieden uit de Nederlanden. In 1496 huwde hij met Johanna van Castilië, dochter van de koning van Spanje. In 1500 kreeg hij, door het overlijden van al de andere erfgenamen, uitzicht op de Spaanse troon en de pas ontdekte Nieuwe Wereld. Voortaan offerde hij de belangen van de Nederlanden aan die van zijn eigen dynastie. Hij ging hand in hand met zijn vader Maximiliaan en voerde een internationaal beleid. Zijn zoon Karel V zou koning en keizer worden van het Habsburgse wereldrijk.

Deze genoemde  vorsten kwamen nog maar zelden in Holland, laat staan dat ze nog een speciale relatie met Dordrecht konen onderhouden. Overigens zijn wij dan in een tijd waarin de steden zelfbewuste en zelfstandige eenheden zijn geworden. De burgerij en dan met name het deel dat zich met de handel bezighoudt, heeft zich sterk ontwikkeld. Men onderhoudt internationale contacten en de meest gefortuneerden kunnen zich in aanzien en rijkdom meten met de adel! De groei van de handel en dus ook het welvaren van de stad neemt in de 16e eeuw weer toe! Er staan ons voor deze periode gelukkig méér bronnen ter beschikking om een goed beeld te krijgen van de wijnhandel! Belastingkohieren geven een vrij gedetailleerd beeld van de huizen en haar bewoners. Zo kunnen we er achter komen wie de plaatselijke wijnhandelaars waren en waar ze woonden. Ook worden de opslagkelders vermeld, zodat we kunnen zien dat de Wijnstraat niet voor niets die naam al lange tijd draagt! De Boer heeft in de reeds genoemde Geschiedenis van Dordrecht tot 1572 al gewezen op de concentratie wijnkelders in de stad. Er zijn talrijke facetten aan het boeiende onderwerp van de wijnhandel die om nadere studie vragen. Onderzocht wordt waar de wijnen hoofdzakelijk vandaan kwamen. Welke kooplieden brachten al die vaten per schip naar de Dordtse havens? In hoeverre waren de Dordtse daarin actief? Wat gebeurde er in Dordrecht aan de havens en aan de kade? En welke rol speelde de overheid in dit alles? In de volgende hoofdstukken ga ik daar op in.

Herkomst van de wijn

Verschillende streken in Europa kenden wijnbouw. In de klassieke oudheid kende men uiteraard al wijn en het zijn ook de Romeinen de de kennis hebben overgebracht naar Gallië en Germanië.

Gallië

Toen de Romeinen Gallië veroverden in 51 v.Chr. troffen ze wellicht al Kelten aan die wijn produceerden in wat we nu Bourgogne noemen, hoewel archeologisch bewijs van de aanwezigheid van wijnbouw niet verder teruggaat dan de 2e eeuw n.Chr. Een grafsteen uit die tijd, in de dorpskerk van Corgoloin, toont wat eruitziet als een Keltische god met een wijnrank in zijn rechterhand. Op andere grafstenen zijn druiven(trossen) afgebeeld. Het is echter opmerkelijk dat er in de streek, met name bij de opgravingen van de oude Keltische stad Bibracte veel Italiaanse amphora’s zijn aangetroffen, wat erop kan duiden dat de wijnproductie ter plaatse in elk geval niet voldeed aan de behoefte.

De eerste literaire verwijzing naar de wijnbouw stamt uit 312. In een panegyriek gericht aan keizer Constantijn de Grote ter gelegenheid van zijn bezoek aan Autun (Augustodeunum), belijden de burgers hun armoede. Onderdeel van het grimmige beeld dat de orator schetst, zijn verlaten wijngaarden waar de wortels van de oude wijnstokken zo in elkaar verstrengeld zijn dat een wijnboer nog geen gat in de grond kan graven. Hoe oud de wijnstokken ook waren (en één mensenleven lang verwaarlozen is genoeg om de wortelstelsels inderdaad hopeloos te laten ontsporen) tegen het begin van de 4e eeuw werd volop commerciële wijnbouw bedreven.

De oudste bewaard gebleven loftuiting over de wijnen, stamt uit de Merovingische periode. Gregorius van Tours, die zijn Geschiedenis van de Franken in 591 voltooide, schrijft dat de heuvels ten westen van Dijon een nobele wijn produceren die als een Falernische wijn is – de hoogste lof die een middeleeuwse latinist kon geven. Deze wijn en het zuivere water dat ontsprong rondom de stad waren volgens hem voldoende reden om Dijon tot bisschopsstad te bevorderen. In 587 gaf koning Guntram, kleinzoon van Clovis en zoon van Chlotarius I, een wijngaard aan de Abdij van Sint-Benignus in Dijon. In navolging van hem schonken diverse vorsten wijngaarden aan religieuze ordes zoals die van Aloxe, Fixey, Santeney, Chassagne, Savigny, Pommard en Meursault. In 630 schonk de hertog van Neder-Bourgondië wijngaarden bij Gevrey, Vosne en Beaune aan de Abdij van Bèze, vlak bij Gevrey. Hiermee werd een begin gemaakt met de wijnbouw die monniken eeuwenlang zouden doen in de streek.

De verbreiding van de wijnbouw ging door in de tijd van Karel de Grote (rond 800). Deze keizer was ook voor de wijnbouw in andere Europese landen van grote betekenis. Met de stichting van Benedictijner en Cisterciënzer kloosters werd de wijnbouw systematisch en grootschalig ter hand genomen. Cluny, ten westen van Mâcon, was vanaf het begin van de 10e eeuw het centrum van de Benedictijnen. Deze kloosterorde bezat wijngaarden, en in Gévrey-Chambertin en Vosne-Romanée. De vrome en strenge Cisterciënzers hechtten, onder leiding van Bernard de Clairvaux, zeer aan de combinatie van gebed en landarbeid. Zij ontgonnen en bewerkten ook wijngaarden. Een van de beroemdste wijngaarden die de Cisterciënzers als schenking in bezit kregen was die van Vougeot. In 1336 was deze wijngaard uitgegroeid tot 50 hectare en de kloosterlingen besloten hier een muur omheen te zetten. De grootste (ook tot op heden) ommuurde wijngaard van de Bourgogne was geboren.

De Kerk kreeg heel wat schenkingen van adel en landeigenaren. De reden hiervan: de zekerheid te hebben van een goed leven in het hiernamaals. Wat en hoe men over de rol van de Kerk ook mag denken, toch heeft zij heel wat gedaan rond de gezondheid van de mens. In eerste instantie stond zij in voor zieken en gewonden. Hieruit ontstonden de hospitalen, ´hospices´. Deze kregen tevens schenkingen van wijngaarden, zoals Beaune. Zo ontstond de welgekende wijnveiling van de Hospices de Beaune, uit de verkoop van die wijnen.

Germanië

 

Wordt vervolgd…

Please follow and like us:
error

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.